Упражнение 1. Вместо точек вставьте глаголы нужного вида.

1. Сегодня я написал (писать − написать) длинное письмо брату. 2. Каждое
   утро мы с моим другом завтракаем (завтракать – позавтракать) в 8 часов. 3. Иногда
   моя подруга обедает (обедать – пообедать) в китайском ресторане. 4. Вчера мой
   отец позвонил (звонить – позвонить) мне по телефону. 5. Они всегда отдыхают (отдыхать –
   отдохнуть) на море. 6. Каждое воскресенье мы ужинаем (ужинать – поужинать) дома
   у нашего друга. 7. В понедельник я опоздал (опаздывать − опоздать) на урок. Завтра он прочитает (читать – прочитать) новый текст.
   Упражнение 2. Вместо точек вставьте глаголы нужного вида.
2. Обычно я делаю домашнее задание долго, но сегодня упражнения были
   лёгкие, и я сделал задание быстро. (делать – сделать) 3. Каждый день я вижу Анну в
   кафе, а вчера я встретил её в библиотеке. (встречать – встретить) 3. Самир часто звонит
   домой по мобильному телефону, но сегодня утром он позвонил по «Скайпу».
   (звонить – позвонить) 4. Сергей часто покупает в киоске газеты, а в субботу он купил
   журнал. (покупать – купить) 5. Иногда я отдыхаю летом в горах, а в прошлом году я
   хорошо отдохнул на море. (отдыхать – отдохнуть) 6. Каждый день Омер берёт на урок
   книги и тетради, но сегодня он взял только тетрадь. (брать – взять) 7. Я положил ручку
   в карман, но обычно я ложу её в сумку. (класть – положить) 8. Часто
   преподаватель говорит нам, что у нас скоро будет экзамен. А сегодня он сказал нам, что
   экзамен будет послезавтра. (говорить – сказать).

Գոյական անուն

Գոյականի տեսակները

• շնչավոր և անշունչ գոյականներ
• անձ ցույց տվող և իր ցույց տվող գոյականներ
• հատուկ  և հասարակ գոյականներ
• նյութական և վերացական գոյականներ

Գրի՛ր վարժությունները։

1. Ա և Բ խմբի բառերի տարբերությունը գտի´ր՝ ուշադրություն դարձնելով դրանց սկզբնատառերի գրությանը: Ո՞ր գոյականներն են հասարակ և որո՞նք՝ հատուկ:

Ա. Հայր, տղամարդ, տղա, ուսուցիչ, վարիչ, վարչապետ, անգլիացի, պարսիկ, կին, տատ, իտալուհի, բժշկուհի,քար, վարդ, երկաթ, առյուծ, արջ:

Բ. Նաիրա, Արմեն Տիգրանյան, Տիգրան Մեծ, Չալանկ, Մարան, Աֆրիկա (մայր ցամաք), Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (պետություն), Սևան, Արաքս, Նիագարա (ջրվեժ):

Ա-ի գոյականի տեսակը նյութական գոյականներն է:

Բ-ի գոյականի տեսակը հատուկ գոյականներն է:

2․ 1-ին վարժության միջից դուրս գրիր 5 անձ ցույց տվող, 5 իր ցույց տվող գոյականներ։

Անձ ցույց տվող գոյականներ- Նարիա, հայր, Տիգրան Մեծ, տղա, կին:

Իր ցույց տվող գոյական- քար, վարդ, երկաթ,

3. Կետերի փոխարեն պահանջվող մեծատառը կամ փոքրատառը գրի´ր:

Նրա պապը սասունցի էր ու շատ էր պատմում սասունցիների մասին; Ուզում էր նմանվել Սասունցի Դավթին: էպոսի վերջին հերոսը Փոքր Մհերն է: Գրքի հերոսը մի փոքր տղա է: «Սասունցի Դավիթ» էպոսում հիշատակվում է Պղնձե քաղաքը: Գտածը պղնձե մատանի էր: Կիրակոս Գանձակեցու պատմության մեջ հանդիպում է Պղնձահանք կոչվող վանքը: Ես վստահ եմ, որ Գանձասար լեռը դեռ կարդարացնի իր հպարտ անունը: Ինչե՜ր ասես չկային՝ ոսկե անոթներ ու արձանիկներ, թանկարժեք զարդեր. դա մի իսկական գանձասար էր: Պետրոս Առաջինը հովանավորում էր գիտությունն ու արվեստը: Պետրոսն առաջինը հասավ կայանին: Ալեքսանդր Մակեդոնացին գիտեր ամեն մի իրավիճակից դուրս գալու ձևը:

4. Ա և Բ խմբի բառերի տարբերությունը գտի՛ր և լրացրո՛ւ տրված նախադասությունը:

Ա. Երեխա, գրող, նավաստի, գերմանացի, խոհարարուհի, Արտակ, հայ, մարզիկ, նախագահ, նախարար:

Բ. Ծով, ձուկ, երկաթ, պայուսակ, այծ, փիղ. տուփ, խնձոր, սառույց, շուն, կատու, գրիչ, սեղան: Գոյականները բաժանվում են երկու խմբի ՝Անձ ցույց տվող գոյականներ և հասարակ գոյականներ:

5. Նախադասությունը լրացրո՛ւ տրված հարցին պատասխանող գոյականներով:

Ոտքը (ի՞նչը) մռմռում էր. երևի նեղացրել էին:

Գևորգը (ո՞վ) նվնվում էր. երևի նեղացրել էին:

Նապաստակը (ո՞վ) ցատկեց ցանկապատից դուրս:

Մորեխը (ի՞նչը) ցատկեց ցանկապատից ղուրս:

Փուշը (ի՞նչը) ճանկռել է տատիկի ձեռքը:

Կատուն (ո՞վ) ճանկռել է տատիկի ձեռքը:

Արտաշեսյաններից հետո Հայաստանը կառավարող հաջորդ արքայատոհմը Արշակունիներն էին։ Արշակունյաց արքայատոհմը շատ նշանավոր թագավորներ է տվել. Տրդատ I, Վաղարշակ, Տրդատ III Մեծ, Արշակ II, Պապ, Վռամշապուհ և ուրիշներ։ Ժողովուրդը նրանց մասին բազմաթիվ զրույցներ ու առասպելական պատմություններ է ստեղծել։ Նրանց հերոսական գործերը չեն մոռացել հետագա սերունդները։ Արշակունյաց արքայատոհմի կառավարման ժամանակաշրջանում շատ նշանավոր գործեր են կատարվել։ Այսպես Վաղարշակ թագավորը հիմնադրել է Վաղարշապատ քաղաքը, որն այսօր էլ կա։ Տրդատ III Մեծ որդին Խոսրով Կոտակը, Հայաստանի մեկ ուրիշ մայրաքաղաքի` Դվինի հիմնադիրը եղավ։ Քաղաքն այսօր չկա, բայց այդ անունով ուրիշ բնակավայրեր կան։ Նույն արքան է հիմնել նաև Խոսրովի անտառը, որ մինչև օրս էլ կա և պահպանվում է որպես արգելոց։

Արշակունյաց արքայատոհմը Հայաստանի պատմության կարևորագույն ժամանակաշրջաններից մեկն է, որը տևել է մոտավորապես մ.թ. 52 թվականից մինչև 428 թվականը։ Այս տոհմը ծագում էր պարթևական Արշակունիներ արքայական գծից և հաստատվեց Հայաստանում, երբ Տրդատ Ա-ը բարձրացավ գահ՝ դառնալով Հայաստանի թագավոր։ Նրա իշխանության հաստատմամբ սկիզբ առավ մի դարաշրջան, որը վճռորոշ նշանակություն ունեցավ հայկական պետականության և ինքնության ձևավորման համար։

Արշակունյաց Հայաստանի պետական համակարգը հիմնված էր ավատատիրական հարաբերությունների վրա։ Երկիրը բաժանված էր նախարարական տիրույթների, որտեղ իշխանություն ունեին ազդեցիկ ազնվական տոհմերը։ Թագավորը համարվում էր երկրի գերագույն ղեկավարը, սակայն հաճախ ստիպված էր հաշվի նստել նախարարների և հոգևոր առաջնորդների հետ։ Այս կառուցվածքը մի կողմից ապահովում էր կայունություն, իսկ մյուս կողմից երբեմն առաջացնում էր ներքին հակասություններ, որոնք թուլացնում էին կենտրոնական իշխանությունը։

Արշակունիների իշխանության տարիներին տեղի ունեցավ հայ ժողովրդի պատմության ամենակարևոր շրջադարձերից մեկը՝ քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն։ 301 թվականին Տրդատ Գ Մեծ թագավորի օրոք և Գրիգոր Լուսավորիչ-ի քարոզչությամբ Հայաստանը դարձավ աշխարհում առաջին քրիստոնյա պետությունը։ Այս իրադարձությունը խոր ազդեցություն ունեցավ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և քաղաքական կյանքի վրա՝ ամրապնդելով ազգային ինքնությունը։

Արշակունյաց դարաշրջանը նաև նշանավորվեց մշակութային մեծ վերելքով։ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից ստեղծվեց հայկական այբուբենը, որը հնարավորություն տվեց զարգացնել գրականությունը, կրթությունը և գիտությունը։ Հայերենով սկսեցին թարգմանվել և ստեղծվել բազմաթիվ գրքեր, ինչը նպաստեց ազգային մշակույթի պահպանմանը և տարածմանը։

Չնայած այս ձեռքբերումներին՝ Արշակունյաց թագավորությունը մշտապես գտնվում էր երկու հզոր պետությունների՝ Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի ազդեցության տակ։ Նրանց միջև պայքարը, ինչպես նաև ներքին քաղաքական բախումները աստիճանաբար թուլացրին թագավորությունը։ Վերջապես, 428 թվականին Հայաստանը բաժանվեց այս երկու տերությունների միջև, և Արշակունյաց արքայատոհմի իշխանությունը դադարեց գոյություն ունենալ։

Արշակունյաց դարաշրջանը մեծ նշանակություն ունի հայ ժողովրդի պատմության մեջ։ Այն ոչ միայն պետականության ամրապնդման շրջան էր, այլև ազգային արժեքների ձևավորման կարևոր փուլ։ Քրիստոնեության ընդունումը, գրերի ստեղծումը և մշակույթի զարգացումը հիմք դրեցին հայ ժողովրդի հետագա պատմական ընթացքին և ինքնության պահպանմանը։

Ծագում և իշխանության հաստատում

Արշակունիները հայկական գահ բարձրացան, երբ Տրդատ Ա-ը՝ պարթև արքա Վաղարշ Ա-ի եղբայրը, դարձավ Հայաստանի թագավոր։ Նրա գահակալությամբ սկսվեց Արշակունյաց դարաշրջանը, որը տևեց գրեթե 4 դար։

Պետական կառուցվածք

Արշակունյաց Հայաստանը ուներ զարգացած ավատատիրական համակարգ․

• Երկիրը բաժանված էր նախարարությունների (ազնվական տոհմերի տիրույթներ)
• Թագավորը համարվում էր գերագույն իշխան
• Մեծ ազդեցություն ունեին նախարարները և եկեղեցին

Քրիստոնեության ընդունումը

Արշակունյաց դարաշրջանի ամենակարևոր իրադարձություններից մեկը քրիստոնեության ընդունումն էր՝ որպես պետական կրոն 301 թ․։
Այս գործընթացում մեծ դեր ունեցան՝

• Տրդատ Գ Մեծ
• Գրիգոր Լուսավորիչ

Հայաստանը դարձավ աշխարհում առաջին քրիստոնյա պետությունը։

Մշակույթ և գիր

Արշակունիների ժամանակաշրջանում զարգացավ կրթությունն ու մշակույթը։
Հատկապես կարևոր է հայկական գրերի ստեղծումը 405 թ․՝

• Մեսրոպ Մաշտոց

Սա նպաստեց հայ գրականության և ինքնության ամրապնդմանը։

Թագավորության անկումը

Արշակունյաց թագավորությունը թուլացավ ներքին պայքարների և արտաքին ճնշումների հետևանքով՝ հատկապես

• Հռոմեական կայսրություն
• Սասանյան Պարսկաստան

428 թ․ Հայաստանը բաժանվեց, և Արշակունյաց թագավորությունը վերացավ։

Կարևորություն

Արշակունյաց դարաշրջանը կարևոր է, քանի որ՝

• ամրապնդվեց հայկական պետականությունը
• ընդունվեց քրիստոնեությունը
• ձևավորվեց ազգային մշակույթն ու ինքնությունը

Հայ Արշակունիների գահացանկ

• Տրդատ Ա-(52/66-88)
• Սանատրուկ-(88-110)
• Վաղարշ Ա-(117-140)
• Սոհեմոս-Տիգրան-(140-161/163-186)
• Տրդատ Բ-(161-163)
• Վաղարշ Բ-(186-211)
• Խոսրով Բ-(211-259)
• Տրդատ Գ-(287-330)
• Խոսրով Գ-(330-338)
• Տիրան-(338-350)
• Արշակ Բ-(350-368)
• Պապ-(370-374)
• Վարազդատ-(374-378)
• Արշակ Գ-(378-389)
• Խոսրով Դ-(387-388/414-415)
• Վռամշապուհ-(388-414)
• Շապուհ-(415-419)
• Արտաշես-(422-428)
  
  Հարցեր և առաջադրանքներ
  
   1. Ի՞նչ կարևոր քայլեր կատարեց Արշակ II­ը երկրի կյանքը կարգավորելու և պետությունը ամրապնդելու համար։ Արշակ II-ը փորձեց ամրապնդել պետությունը՝
  ստեղծելով Արշակավան քաղաքը, կարգավորելով ներքին կյանքը և սահմանափակելով նախարարների ուժը։
  2. Ո՞վ դարձավ Հայոց կաթողիկոս այդ ժամանակ։ Այդ ժամանակ Հայոց կաթողիկոս դարձավ Ներսես Մեծ-ը։
  3. Մի անգամ էլ կարդացե՛ք Արշակի ու Շապուհի մասին պատմությունը։ Դրանով ի՞նչ է ցանկանում ասել մեզ պատմիչը։ Պատմիչը ուզում է ցույց տալ, որ պետք է լինել զգուշավոր և չվստահել թշնամուն, քանի որ Շապուհ II-ը խաբեությամբ գերեց Արշակին։

Բագրատունիների դրոշ

Բագրատունիների զինանշան

Բագրատունիների արքայատոհմը հայկական պատմության կարևորագույն էջերից մեկն է, որը նշանավորվում է պետականության վերականգնմամբ և միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական ու մշակութային վերելքով։ Այս տոհմը, լինելով նախարարական ազդեցիկ ընտանիք, դարերի ընթացքում կարողացավ վերածվել թագավորական հզոր իշխանության և միավորել հայոց հողերը։

Բագրատունիների ծագումը գալիս է վաղ միջնադարից։ Նրանք արդեն 7–8-րդ դարերում հայտնի էին որպես ազդեցիկ իշխաններ, որոնք զբաղեցնում էին բարձր պաշտոններ, այդ թվում՝ սպարապետի և իշխանաց իշխանի։ Նրանց քաղաքական հմտությունն ու ճկունությունը թույլ տվեցին գոյատևել տարբեր տերությունների՝ հատկապես Արաբական խալիֆայություն-ի գերիշխանության պայմաններում և աստիճանաբար ամրապնդել իրենց դիրքերը։

Հայաստանի անկախության վերականգնումը կապվում է Աշոտ Ա Բագրատունի-ի անվան հետ։ 885 թվականին նա հռչակվեց Հայոց թագավոր՝ ստանալով ճանաչում ինչպես խալիֆայությունից, այնպես էլ Բյուզանդական կայսրություն-ից։ Այս իրադարձությունը նշանակալից էր, քանի որ շուրջ երեք դար անց Հայաստանը կրկին ձեռք բերեց անկախ պետականություն։

Բագրատունիների թագավորությունը իր ծաղկման գագաթնակետին հասավ 10-րդ դարում։ Հատկապես կարևոր դեր ունեցավ Գագիկ Ա Բագրատունի-ի կառավարման շրջանը, երբ երկիրը հասավ տնտեսական բարգավաճման, քաղաքական կայունության և մշակութային վերելքի։ Այս շրջանում մայրաքաղաք դարձավ Անի-ն, որը հայտնի էր իր շքեղ կառույցներով, բազմաթիվ եկեղեցիներով և զարգացած առևտրով։ Անի քաղաքը դարձավ ոչ միայն վարչական, այլև մշակութային կենտրոն։

Սակայն Բագրատունիների թագավորությունը երկար չկարողացավ պահպանել իր հզորությունը։ 11-րդ դարում ներքին մասնատվածությունը և արտաքին ճնշումները՝ հատկապես Բյուզանդական կայսրություն-ի քաղաքականությունն ու հետագա ներխուժումները, հանգեցրին թագավորության թուլացմանը։ 1045 թվականին Անիի գրավմամբ ավարտվեց Բագրատունիների կենտրոնացված իշխանությունը։

Չնայած անկմանը՝ Բագրատունիների արքայատոհմը թողեց խոր հետք հայոց պատմության մեջ։ Նրանք վերականգնեցին պետականությունը, խթանեցին քաղաքաշինությունը, զարգացրին ճարտարապետությունն ու մշակույթը և ամրապնդեցին ազգային ինքնությունը։ Նրանց ժամանակաշրջանը հաճախ դիտվում է որպես հայկական միջնադարի «ոսկեդարներից» մեկը։

Այսպիսով, Բագրատունիների արքայատոհմը ոչ միայն քաղաքական ուժ էր, այլև ազգային վերածննդի խորհրդանիշ, որի ազդեցությունը զգացվում է մինչ այսօր։

Ծագում և վաղ շրջան

Բագրատունիները հայտնի էին դեռևս վաղ միջնադարում՝ որպես ազդեցիկ իշխանական տոհմ։ Նրանք համարվում էին Հայոց նախարարական դասի առաջատարներից և տարբեր ժամանակներում զբաղեցրել են կարևոր պաշտոններ, օրինակ՝ սպարապետ (զորահրամանատար) և իշխանաց իշխան։

Թագավորության վերականգնում

Բագրատունիների մեծագույն ձեռքբերումը կապված է Աշոտ Ա Բագրատունի-ի հետ։ 885 թ․ նա ճանաչվեց Հայոց թագավոր՝ ինչպես Արաբական խալիֆայություն-ի, այնպես էլ Բյուզանդական կայսրություն-ի կողմից։ Սա նշանավորեց անկախ հայկական պետության վերածնունդը։

Զարգացում և ծաղկում

Բագրատունիների թագավորությունը իր ծաղկման շրջանն ապրեց 10–11-րդ դարերում։ Հատկապես նշանավոր էր Գագիկ Ա Բագրատունի-ի իշխանությունը, որի օրոք երկիրը հասավ տնտեսական, մշակութային և քաղաքական բարձր մակարդակի։

Այդ ժամանակ մայրաքաղաք դարձավ Անի քաղաքը, որը հայտնի էր որպես «հազար ու մեկ եկեղեցիների քաղաք»։ Անիում զարգանում էին ճարտարապետությունը, առևտուրը և արհեստները։

Թուլացում և անկում

11-րդ դարում Բագրատունիների թագավորությունը սկսեց թուլանալ՝ ներքին բաժանումների և արտաքին ճնշումների պատճառով։ 1045 թ․ Անի-ն անցավ Բյուզանդական կայսրություն-ի տիրապետության տակ, ինչը փաստորեն ավարտեց Բագրատունիների կենտրոնացված թագավորությունը։

Պատմական նշանակություն

Բագրատունիները կարևոր դեր ունեցան՝

• վերականգնելով հայկական պետականությունը,
• զարգացնելով մշակույթը և ճարտարապետությունը,
• ամրապնդելով հայկական ինքնությունը միջնադարում։

Նրանց թողած ժառանգությունը մինչ օրս կարևոր տեղ ունի հայկական պատմության և մշակույթի մեջ։

Բագրատունիների արքաների ցանկը

Բագրատունիների թագավորության հիմնական (Անիի) գահակալներն էին․+

1. Աշոտ Ա Բագրատունի (885–890) – թագավորության հիմնադիր
2. Սմբատ Ա Բագրատունի (890–914)
3. Աշոտ Բ Երկաթ (914–928) – պայքարեց արաբների դեմ
4. Աբաս Ա Բագրատունի (928–953)
5. Աշոտ Գ Ողորմած (953–977) – Անիին դարձրեց մայրաքաղաք
6. Սմբատ Բ Տիեզերակալ (977–989)
7. Գագիկ Ա Բագրատունի (989–1020) – թագավորության ծաղկման գագաթնակետ
8. Հովհաննես-Սմբատ (1020–1041)
9. Գագիկ Բ (1042–1045) – վերջին թագավորը

Առաջադրանք

Կազմիր 3-5 հարց դասարանում քննարկամն համար

Ե՞րբ ավարտվեց Բագրատունիների կենտրոնացված իշխանությունը և ինչու։

Ո՞ր դարում է ստեղծվել Բագրատունիների իշխանությունը:

Ովքե՞ր էին առաջին և վերջին թագավորները Բագրատունիների իշխանությունում:

Ինչպե՞ս զարգացավ Հայաստանը Բագրատունիների օրոք (քաղաքներ, տնտեսություն, մշակույթ)։

Ի՞նչ գույնի էին, Բագրատունիների դրոշը և Բագրատունիների զինանշանը:

Բույսերը բազմազան են: Նրանք իրարից տարբերվում են կառուցվածքով, բազմացման եղանակներով, բնակեցման վայրերով, չափերով, կյանքի տևողությամբ և այլն: Երկրի վրա աճող բոլոր բույսերը կազմում են բուսական աշխարհը՝ ֆլորան: Բույսերը, արմատներով ամրանալով հողին, չեն փոխում իրենց տեղը: Բացառություն են որոշ ազատ շարժվող ջրիմուռներ: Ջրիմուռները շատ պարզ կառուցվածք ունեն, նրանք կազմում են ցածրակարգ բույսերի խումբը և հիմնականում ապրում  են ջրում: Արմատ, ցողուն, տերև  ունեցող բույսերն անվանում են բարձրակարգ  բույսեր: Դրանք են մամուռները, մերկասերմերը և ծաղկավոր բույսերը: Ամենապարզ կառուցվածք ունեցող բարձրակարգ բույսերը մամուռներն են: Այժմ կենսոլորտում դրանք ամենալայն տարածումն ունեն:

Բույսերի սննդի հիմնական և ելակետային աղբյուր են: Նրանք սնունդ են ոչ միայն մարդկանց, այլև կենդանիների, սնկերի, բակտերիաների համար: Բույսերը մասնակցում են հողի և օգտակար հանածոների, այդ թվում՝ քարածխի, տորֆի, նավթի, բնական գազի առաջացմանը:
Բույսերից շատերը մթնոլորտ են արտազատում հատուկ մանրէասպան նյութեր՝ ֆիտոնցիդներ, որոնք ոչնչացնում են հիվանդաբեր բակտերիաները: Հատկապես շատ ֆիտոնցիդներ կան սոճու անտառներում: Այդ պատճառով սոճու անտառներում կառուցում են առողջարաններ: Մեծ քանակությամբ ֆիտոնցիդներ են պարունակում նաև սոխը և սխտորը: Վարակներից խուսափելու համար պետք է սննդի մեջ սոխ և սխտոր օգտագործել:
Կանաչ տարածքները օդը մաքրում են փոշուց և խոնավացնում այն: Անտառը զգալիորեն ազդում է տարածքի միկրոկլիմայի վրա, պահպանում է տարածքը քամիներից, մեղմացնում է շոգը, թուլացնում ձմռան խտությունը: Ծառերը պաշտպանում են մշակովի բույսերը քամուց և չորացումից, նպաստում են ձյան կուտակմանը, գետերի հորդացմանը և լճերի մակարդակի բարձրացմանը: Անտառաշերտի օգնությամբ մարդը պայքարում է անապատացման դեմ:
Բույսերը մարդու ուժի և առողջության աղբյուրն են: Կանաչ բույսերը կլանում են առողջության  համար վնասակար արդյունաբերական աղմուկը: Կանաչապատ միջավայրում օրգանիզմի դիմադրողականությունն աճում է: Բույսերի դերը Երկրի վրա բնակվող բոլոր կենդանիների օրգանիզմների համար շատ կարևոր է:

Հարցեր
1.Ինչու՞ առանց բույսերի Երկրի վրա կյանք չի կարող լինել: Առանց բույսերի թթվածին չի լինի, առանց բույսերի սնունդ չի լինելու, նաև բույսերը մասնակցում են հողի և օգտակար հանածոների, այդ թվում՝ քարածխի, տորֆի, նավթի, բնական գազի առաջացմանը:
2.Ի՞նչ նշանակություն ունի անտառը: Անտառներում կան շատ քանակությամբ ֆիտոնցիդներ, իսկ ֆիտոնցիդները ոչնչացնում են հիվանդաբեր բակտերիաները:
3.Ի՞նչ են ֆիտոնցիդները, ո՞ր բույսերն են դրանք արտադրում: Ֆիտոնցիդները նյութ են որոնք ոչնչացնում են հիվանդաբեր բակտերիաները: Հաճախ հանդիպում են սոխի և սխտորի մեջ:
4.Ինչու՞ են բույսերը համարվում առողջության աղբյուր: Բույսերը մարդու ուժի և առողջության աղբյուրն են։ Կանաչ բույսերը նաև կլանում են մարդու առողջության համար վնասակար արդյունաբերական աղմուկը։

Մեր շրջապատում կան շատ բույսեր: Տարբեր բույսեր՝ խոտեր, թփեր և ծառեր, աճում են անտառներում ու մարգագետիններում, այգիներում ու պուրակներում, փողոցների եզրերում, դպրոցամերձ և տնամերձ հողամա­սերում և այլուր: Դասարաններում և սենյակներում բույսերն աճեցվում են համապատասխան տարաներում, այստեղ բույսերը խնամքի առարկա են: Ի՞նչ է բնորոշ բույսերին: Բույսը հիմնականում աճում է հողում: Նրա մարմնի մի մասը գտնվում է հողում՝ կազմելով ստորգետնյա հատվածը: Մյուսը տեսանելի հատվածն է, որը գտնվում է հողից դուրս, կազմում վերգետնյա հատվածը: Բույսն ունի իր կառուցվածքը: Սովորաբար տարբերում են նրա արմատը, ցողունը և տերևը: Դրանք միասին կազմավորում են բույսի մարմինը: Արմատը սովորաբար կազմում է բույ­սի ստորգետնյա մասը: Արմատները լի­նում են շատ բարակ և հաստացված, կարճ և երկար: Ցողունն արմատին է միացնում տերևները:

Բացի նշվածից՝ բույսերի մի մասը ծաղկում է, տալիս պտուղներ և առաջաց­նում սերմեր: Ծաղիկները, պտուղները և սերմերը ևս բույսի կառուցվածքի մասերն են: Ծաղկման շրջանում բույսերը շատ շքեղ են, գունեղ, գեղեցիկ ու բուրավետ: Արմատը, ցողունը, տերևը, ծաղիկը, պտուղը, սերմը բույսի օրգաններն են:

Բույսն անընդհատ աճում է և զար­գանում, նրա աճը լավ դիտվում է միջա­վայրի բարենպաստ պայմաններում՝  լույ­սի, ջրի և անհրաժեշտ այլ նյութերի առկայությամբ: Եթե ուշադիր դիտարկենք բույսի կյանքը, ապա կնկատենք այն, որ բույսը սնվում է, օգտագոր­ծում ջուր և ածխաթթու գազ, բույսի մարմնում առաջանում են տարբեր օր­գանական նյութեր: Բույսը նաև շնչում է, որի ընթացքում օգտագործում է թթվածին՝ կենդանիների և մարդու նման:

Որոշ բույսերի կենսագործունեության առանձնահատկություններից է հոտը, հաճախ նաև՝ բուրավետ լինելը:

Բույսերի մասին շատ հետաքրքիր երևույթներ կարելի է դիտել անտա­ռում կամ մարգագետնում, դպրոցամերձ կամ տնամերձ հողամասում, շրջա­կա կանաչ աշխարհում: Բույսերը պետք է ոչ միայն ճանաչել, այլ նաև՝ պաշտպանել: Բույսերը մարդկանց «կանաչ բարեկամներն» են:

Բույսերի մասին գիտությունը կոչվում է բուսաբանություն:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Շրջապատում որտե՞ղ են աճում բույսեր: Հիմնականում բույսերը աճում են անտառներում, այգիներում, փողոցների եզրերում, դպրոցամերձ և տնամերձ հողամա­սերում և այլ հողամաս տարածություններում:
2. Ի՞նչ գիտեք բույսի մարմնի մասին: Ո՞րն է նրա ստորգետնյա, ո՞րը՝վերգետնյա հատվածը: Ի՞նչ կառուցվածք ունի բույսը: Բույսի ի՞նչ օրգաններ գիտեք: Ստորգետնյա հատվածը գտնվում է հողում: Վերգետնյա հատվածը տեսանելի հատվածն է, որը գտնվում է հողից դուրս: Սովորաբար տարբերում են նրա արմատը, ցողունը և տերևը: Դրանք միասին կազմավորում են բույսի մարմինը: Բույսի կառուցվացքն է՝ արմատը, ցողունը և տերևը: Բույսի օրգաններն են՝ Արմատը, ցողունը, տերևը, ծաղիկը, պտուղը և սերմը:
3. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ՝ բույսի աճի և զարգացման համար: Բույսի աճի և զարգացման համար անհրաժեշտ է՝ լույ­ս, ջուր և այլ նյութերի առկայությունը:
4. Ինչպե՞ս է դրսևորվում բույսի կենսագործունեությունը: Բույսերի կենսագործունեության առանձնահատկություններից է հոտը, որոշ բույսերի թունավոր կամ բուժիչ լինելը նույնպես կենսագործունեության առանձնահատկություն է:
5. Դիտարկեք շրջապատի որևէ բույս։ Նկարեք այդ բույսը: Ցույց տվեք նրա ստորգետնյա և վերգետնյա հատվածները, նշեք բույսի օրգանները: Ցորենի արմատի զանգվածը շատ ավելի մեծ է իր վերգետնյա մասից: Ինչո՞ւ: Թվարկեք այն բույսերը, որոնք ծաղկում են: Բույսի մասերը՝ Ստորգետնյա՝ արմատ: Վերգետնյա՝ ցողուն, տերև, ծաղիկ, պտուղ: Ցորենի արմատը մեծ է, որովհետև այն շատ ջուր և սննդանյութեր է կլանում և ամուր պահում է բույսը հողում։ Ծաղկող բույսեր՝ վարդ, կակաչ, արևածաղիկ, խնձորենի, ծիրանենի, տանձենի, լոլիկ, վարունգ։
6. Փորձեք նշել, թե ինչո՞վ են բույսերը կարևոր մարդու կյանքում: Բույսերը տալիս են թթվածին, նաև որոշ բույսեր սնունդ են տալիս:

Գրի՛ր վարժությունները:

Զննի՛ր տրված բառաշարքերը և փորձի՛ր պարզել, թե նշված թվականներից որո՞նք կից (միասին) գրություն ունեն, և որո՞նք՝ հարադիր (աոանձին):

Ա. Տասնյոթ, քսաներեք, երեսունմեկ, քառասունվեց, հիսունչորս, վաթսունինը, յոթանասունհինգ, ութսուներկու, իննսունինը:

Բ. Հարյուր մեկ, երկու հարյուր քսանվեց, հինգ հազար վեց հարյուր երեսունյոթ, չորս միլիարդ ինը միլիոն յոթ հարյուր հազար վեց հարյուր յոթանասունյոթ և այլն:

Տասնյակ թիվ գրելու դեպքում պետք է գրել կից, իսկ եռանիշ թվերը պետք է գրել հարդիր:

2․ Տրված թվականները գրի՛ր բառերով:

65, 48, 107, 93, 6087, 4321, 786

65- Վաթսունհինգ, 48- քառասունութ, 107- հարյուր յոթ, 93- ինսունիրեք, 6087- վեց հազար ութսունյոթ, 4321- չորս հազար երեք հարյուր քսանմեկ, 786- յոթ հարյուր ութսունվեց:

3. Պարզի՛ր, թե ինչպե՞ս է գրվում ինը:

— Ինն անգամ վաթսո՞ւն,- կրկնեց նա:

Ինը տարի է՝ ընկերություն ենք անում:

Ինը քսանից տասնմեկով է փոքր:

Երկուսին գումարած ութ՝ ինը կլինի՞:

Ինն ես ասում, բայց երկուսին գումարած ութ՝ տասը կլինի:

Ինն ինչի՞ց է մեծ:

Իննսուն տարի՞ է տևել այդ պատերազմը, թե՞ հարյուր:

Տատս իննսունմեկ տարեկան է:

«ինը» գրվում է այն դեպքում, երբ թիվը օգտագործվում է որպես առանձին, ամբողջական բառ, իսկ «ինն» ձևը կիրառվում է, երբ այն մտնում է տասնայկ և տասնայկից ավել թվերի կազմության մեջ և կրճատման համար։

4. Գրի՛ր, թե ինչ պարզեցիր իննի գրության մասին։

Պարզեցի, որ «ինը» թիվը ունի երկու գրություն՝ ինը և ինն։
Ինը գրվում է, երբ թիվը գործածվում է որպես ամբողջական բառ, իսկ ինն՝ երբ օգտագործվում է բարդ թվերի կազմում և կրճատման համար:

Մի օր էլ՝ էն գորշ հոնքերը կիտած
Երբ միտք էր անում, երկընքից հանկարծ
Մի հուր-հըրեղեն հայտնվեց քաջին,
Ոտները ամպոտ կանգնեց առաջին։

***

Էս դարում Մըսըր անհաղթ ու հզոր
Մըսրա-Մելիքն էր նըստած թագավոր։
Հենց որ իմացավ՝ էլ Մըհեր չըկա,
Վեր կացավ կըռվով Սասունի վըրա։
Ձենով Օհանը ահից սարսափած՝
Թըշնամու առաջն ելավ գըլխաբաց,
Աղաչանք արավ, ընկավ ոտները.

***

 Չէ՛, ասավ Մելիք, քու ամբողջ ազգով
Անց պիտի կենաս իմ թըրի տակով,
Որ էգուց-էլօր, ինչ էլ որ անեմ,
Ոչ մի սասունցի թուր չառնի իմ դեմ․․․

2.Ածական, ածականի տեսակներ, թվական, թվականի տեսակներ։( Սովորի՛ր։)

3.Գրի՛ր վարժությունները։

217. Տրված գոյականներին ածանցներ ավելացրո՛ւ, որ ածականներ դառնան:

Սիրտ, վախ, քար, մայր, երկինք, արև, փայտ, լեռ(ն), փողոց, երկաթ, օդ, ծաղիկ, եղբայր, ոսկի, արծաթ, ծով, Ամերիկա, Ֆրանսիա, Գերմանիա: Սրտաճմլիկ, վախկոտ, քարքրոտ, մայրական, երկնագույն, արևային, փայտաձև, լեռնային, փողոցային, երկաթյա, օդապարիկային, ծաղկային, եղբայրական, ոսկեգույն, արծաթյա, ծովային, Ամերիկական, Ֆրանսիական, Գերմանիական:

224. Տրված խմբերի բառերի տարբերությունը բացատրի՛ր: Ինչո՞ւ են դրանք անվանում ածականի համեմատության աստիճաններ:

Ա. Քաղցր, աղի, կծու, դառը, մեծ, երկար, բարձր: Բ. Ավելի քաղցր, ավելի աղի, ավելի կծու, ավելի դառը, ավելի մեծ, ավելի երկար, ավելի բարձր: Գ. Ամենից քաղցր, ամենից աղի, ամենից կծու, ամենից դառը, ամենից մեծ, ամենից երկար, ամենից բարձր: Ա խմբի որակը սովորական է, Բ խմբի որակը ավելի բարձր է որակը իսկ Գ խմբի որակները գերադրական աստիճան ունեն: Այսինքն որակը աստիճանաբար բարձրանում է:

225. Տրված բառերի (գերադրական աստիճանի ածականների) հոմանիշ ձևերը գրի՛ր:

Օրինակ՝

ամենից լավ — ամենալավ, լավագույն ամենամեծ — ամենից մեծ, մեծագույն փոքրագույն- ամենափոքր, ամենից փոքր

Ամենավատ, գեղեցկագույն, բարձրագույն, ամենաազնիվ, ամենից հզոր, ամենից ահեղ, համեստագույն, ամենահին, ամենից ծանր, ամենալուրջ, ամենից խոշոր:

Ամենավատ-ամենից վատ. Գեղեցկագույն- ամենագեղեցիկ, ամենից գեղեցիկ. Բարձրագույն- ամենաբարձր, ամենից բարձր. Ամենաազնիվ- ամենից ազնիվ. Ամենից հզոր- ամենահզոր. Ամենից ահեղ-ամենաահեղ. Համեստագույն-ամենահամեստ, ամենից համեստ. Ամենահին-ամենից հին, ամենից ծանր- ամենածանր, ամենալուրջ- ամենից լուրջ, ամենից խոշոր-ամենախոշոր:

228. Տրված բառակապակցություններից ամեն մեկի իմաստն արտահայտի՛ր մեկ բառով: Ի՞նչ է ցույց տալիս -սուն ածանցը:

Երեք տասնյակ, չորս տասնյակ, հինգ տասնյակ, վեց տասնյակ, յոթ տասնյակ, ութ տասնյակ, ինը տասնյակ:

Երեսուն, քառասուն, հիսուն, վաթսուն, յոթանասուն, ութսուն, իննսուն:

Սուն ածանցը թվերը դարծնում է տասնայկ, մեկ բառով:

229. Զննի՛ր տրված բառաշարքերը և փորձի՛ր պարզել, թե բաղադրյալ թվականներից որո՞նք կից (միասին) գրություն ունեն, և որո՞նք՝ հարադիր (աոանձին):

Ա. Տասնյոթ, քսաներեք, երեսունմեկ, քառասունվեց, հիսունչորս, վաթսունինը, յոթանասունհինգ, ութսուներկու, իննսունինը: Բ. Հարյուր մեկ, երկու հարյուր քսանվեց, հինգ հազար վեց հարյուր երեսունյոթ, չորս միլիարդ ինը միլիոն յոթ հարյուր հազար վեց հարյուր յոթանասունյոթ և այլն:

Տասնյակ թիվ գրելու դեպքում պետք է գրել կից, իսկ եռանիշ թվերը պետք է գրել հարդիր:

230. Տրված թվականները գրի՛ր բառերով:

65, 48, 107, 93, 6087, 4321, 786

65- Վաթսունհինգ, 48- քառասունութ, 107- հարյուր յոթ, 93- իննսուներեք, 6087- վեց հազար ութսունյոթ, 4321- չորս հազար երեք հարյուր քսանմեկ, 786- յոթ հարյուր ութսունվեց: